Eserleri & Makaleleri;
Articles & Works
Basılmış önemli kitapları;
Important printed books
Örgülü Bizans Döşeme Mozaikleri
Istanbul 2002
124 s.
(Interlaced Byzantine Mosaic Pavements)
|
Giriş | Içindekiler | Resimler |
YILDIZ DEMİRİZ
ÖRGÜLÜ BİZANS DÖŞEME MOZAİKLERİ
INTERLACED BYZANTINE MOSAIC PAVEMENTS
ISBN 975-97068-1-4
Birinci Basım: Eylül 2002
Bu kitabın dağıtım hakkı
YORUM SANAT VE YAYINCILIK LTD.ŞTİ'ne aittir.
Atatürk Oto Sanayi Sitesi
Nazmi Akbacı İş Merkezi No. 1239 Maslak/İstanbul
Tel: +90 212 2861751; +90 212 2859197
Fax: +90 212 2860886
Baskı: EMİR OFSET
Bu çalışmanın amacı, Bizans döneminde çok sevilen ve oldukça
uzak çevrelere kadar yayılan bir süsleme çeşidinin Türkiye'deki bütün örneklerini
olabildiğince bir araya toplamak ve bunlann sanat tarihindeki yerini saptamaktır. Bu
kitapta 1964 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Bizans Sanatı Tarihi Kürsüsü'nde
Prof. Dr. Semavi Eyice yönetiminde hazırladığımız yayınlanmamış lisans tezinde
sadece çok küçük değisiklikler yapılmıştır. Bu arada, 1964 yılından bu yana,
kullandığım dilin ne kadar değiştiğini, yenileştiğini farkettim. Akranlanmın birçoğu
hala o dönemdeki dili kullandıklan halde bu değişikliğin gençlerle birlikte olmak,
onlara ders vermek ve onlar için yazmaya devarri etmekten ileri geldiğini sanıyorum.
O günlerin koşullan içinde pek az renkli fotoğraf çekilebilmişti. Teze siyah beyaz
fotoğraflar yanısıra orijinal ölçülerime dayanarak çizdiğim bir dizi renkli restitüsyon
denemesini eklemiştim. Çalışmayı yayına hazırlarken, eldeki renkli fotoğraflardan
da faydalanmaya çalıştık. Aynca, bazı örneklerin yeni çekilen renkli resimlerini
ekledik. Ancak, kimi döşeme ne yazık ki günümüze gelememiştir. Kimi döşeme ise
yeniden fotoğraf çekilmesi olanaksız durumdadır.
Araştırma, Türkiye'deki döşemelerin bir kataloğuna dayanmaktadır. Dipnotlarında ve
bibliyografyada verilen kaynaklar, pek azı dışında doğrudan doğruya 1964 yılındaki
çalışmadan alınmıştır. Daha sonra doktora tezi olarak örgü motifinin gelişmesi
konusunu işlerken, Türkiye dışından pek çok malzeme inceledik ve motifi döşemeler
dışında, farklı yerlerde ve tekniklerde de ele aldık. Ancak kanımızca, pek az
işlenmiş olan Türkiye'deki döşemeler konusu, orijinal bir çalışma olarak
tanıtılmaya daha uygundur. Aynca o dönemlerde İstanbul Üniversitesinde sanat tarihi
bölümünde yapılan diploma tezlerinde aranan bilimsel nitelikler hakkında da iyi bir
fikir verebilecektir.
Mozaik tekniklerine verilen isimler çok defa kanşıklıklara neden olmaktadır. Aynı
tekniğe değişik isimler verilmekte veya değişik müellifler aynı terimi değişik
teknikler için kullanmaktadır. Bundan dolayı mozaik teknikleri ve bunlarla ilgili
terimler hakkında kısa bir açıklama yapmayı faydalı bulduk.
Latince musivum'dan gelen mozaik kelimesi, renkli taş veya cam parçacıklannın yanyana
getirilmesiyle ortaya çıkan figürlü veya figürsüz tüm süslemeyi kapsar. Mozaik
tekniklerini küçük küplü ve büyük parçalı olarak iki gruba ayırmak mümkündür.
Mozaik denildiğinde ilk akla gelen, küp şeklindeki parçalann (tesserae veya tesselae)
düzgün dizilmesinden oluşan opus tesselatum'dur. Bu takniğin bir variantı olan opus
vermiculatum'da parçacıklar (vermiculus - latincede küçük kurt, tırtıl) desenin
kıvrıntılarına uydurularak dizilmiştir. Pratikte bu iki terim çok defa eş anlamlı
olarak kullanılır.
Büyük parçalı tekniklere genellikle verilen isim olan opus sectile terimi latince
kesmek fiilinden gelir. Opus sectile, değişik biçimlerde, çoğunlukla geometrik
şekillerde kesilmiş renkli taş parçacıklarının bir harç tabakası üzerinde
yanyana dizilmesinden oluşan bir çeşit mozaiktir. Opus Alexandrinum ise en fazla
karışıklığa sebep olan terimdir. Adını Alexandrus Severus'dan aldığı ve bu
imparatorun icadı olduğu için bu adı aldığı veya opus sectile'nin porfir
kullanılmak suretiyle meydana getirilen bir variantı olduğu ve porfir Mısır'dan
geldiği için İskenderiye şehrine izafeten bu adı aldığı ileri sürülür. Çok
defa bu terim örgü motifli opus sectile için de kulanılır. Biz daha genel bir ad olan
opus sectile'yi tercih ettik.
Bunlardan başka, kakma tekniği de bir mozaik tekniği olarak kabul edilebilir. Bunlara
opus incertum, intarsia, incrustation gibi değişik isimler verilmekte ise de dilimizde
kakma terimi yerleşmiştir. Bu teknikte büyük bir levha, desen yüksek bırakılmak
üzere oyulur veya tam tersine desen kısmı oyulur. Çukur bölümler ya küçük küpler
veya geometrik parçalarla doldurulur, ya da desene göre özel yontulmuş parçalar
çukur kısımlara yerleştirilir. Bu tekniğin uygulanması daha kolay bir şekli ise
çukur kısımları cam hamuru veya renkli, bir macunla doldurmaktır.
YILDIZ DEMİRİZ
ÖRGÜLÜ BİZANS DÖŞEME MOZAİKLERİ
INTERLACED BYZANTINE MOSAIC PAVEMENTS
ISBN 975-97068-1-4
Birinci Basım: Eylül 2002
Bu kitabın dağıtım hakkı
YORUM SANAT VE YAYINCILIK LTD.ŞTİ'ne aittir.
Atatürk Oto Sanayi Sitesi
Nazmi Akbacı İş Merkezi No. 1239 Maslak/İstanbul
Tel: +90 212 2861751; +90 212 2859197
Fax: +90 212 2860886
Baskı: EMİR OFSET
The aim of this study is to collect as many as
possible of the Byzantine opus sectile pavements in Turkey. The book is based on an
inedited students thesis that I had written in 1964.
In those years, it was difficult to take color photographs due to the lack of material.
Besides black and white photographs, original restitutions were added to the thesis. In
this publication some recently taken colour photograph are added to the colour photos
taken in those days. However, unfortunately some of the mosaic tiles did not last to date
and some others are not in a condition to be able to retake photographs.
This research is based on a catalogue of the pavements located in Turkey. Besides a few,
most of the sources in the footnotes and bibliographies are based on the research from
1964. Later on, in my Doctorate thesis the development of the interlace motif was analyzed
and many works from locations outside of Turkey were taken into consideration. But we feel
that it is more important to introduce the mosaics located in Turkey because there is
still very minimal research done on this subject.
İÇİNDEKİLER / CONTENTS
YILDIZ DEMİRİZ
ÖRGÜLÜ BİZANS DÖŞEME MOZAİKLERİ
INTERLACED BYZANTINE MOSAIC PAVEMENTS
ISBN 975-97068-1-4
Birinci Basım: Eylül 2002
Bu kitabın dağıtım hakkı
YORUM SANAT VE YAYINCILIK LTD.ŞTİ'ne aittir.
Atatürk Oto Sanayi Sitesi
Nazmi Akbacı İş Merkezi No. 1239 Maslak/İstanbul
Tel: 212 2861751; 212 2859197
Fax: 212 2860886
Baskı: EMİR OFSET
5 Giriş
6 Introduction
9 TÜRKİYE'DEKİ ÖRNEKLERİN TANITIMI:
9 CATALOGUE OF THE PAVEMENTS İN TURKEY:
Akçaabat (Platana - Polathane),
10 Hagios Mikhael Kilisesi'nin döşemesi
13 Pavement of the Hagios Mikhael Church
15 Bursa, Orhan Gazi Türbesi'nin Döşemesi
23 Bursa, Pavement of the Orhan Gazi Mausoleum
26 Demre, Aya Nikola Kilisesinin Döşemesi
29 Demre, The Pavement of the St.Nicolas Church
31 İmralı, Metamorphosis kilisesinin döşemesi
33 İmralı, Pavement of the Metamorphosis Church
34 İstanbul, Ayasofya'daki opus sectile döşeme
38 The Opus Sectile Pavement in Saint Sophia
39 İstanbul, Khora Man. Kilisesi (Kariye Camii) nin döşemesi
41 The opus sectile pavement of the Khora Mon. Church
42 İstanbul, Pammakaristos Man. Kil. (Fethiye Camii) ndeki
Mozaik Döşeme Parçası
44 İstanbul, Fragments of a mosaic pavement in the Pammakaristos
Monastery Church (Fethiye Camii)
45 İstanbul, Pantokrator Manastırı Kilisesi'nin (Zeyrek Kilise Camii) döşemesi
53 The Pavement of the Pantokrator Monastery Church (Zeyrek Kilise Camii)
57 İstanbul, Studios Man. Kilisesi (İmrahor İlyas Bey Camii) nin döşemesi
66 The Pavement of the Studios Mon. Church (İmrahor Camii)
68 İstanbul, Bakırköy (Hebdomon) daki Bizans Döşemesi
72 Istanbul, The Byzantine Pavement in Bakırköy (Hebdomon)
73 İstanbul, Yakacık Eteğindeki Bizans Kilisesinin Döşemesi
81 İstanbul, The Pavement of the Byzantine Church on the Slopes of Yakacık
81 İznik (Nikaea, Nikaia), Ayasofya Kilisesinin Döşemesi
91 İznik, The Pavement of the Ayasofya Church
94 İznik (Nikaea - Nikaia) Koimesis Kilisesi'nin döşemesi:
100 İznik (Nikaea - Nikaia) The Pavement of the Koimesis Church
101 Konya, Muhacir Pazarı Semtinde Bulunmuş olan Bizans Döşemesi
106 Konya, Byzantine Pavement in Muhacir Pazarı District.
108 Trabzon, Ayasofya'nın Döşemesi
113 Trabzon, The Pavement of the Ayasofya Church
115 Değerlendirme
121 Conclusion
RESIMLER
(Pictures)
