SUNUŞ

Geometrik çizimle ilişkilerim okul bahçesinde başladı. Mühendis olan babam, boş zamanlarında, galiba aslında beni oyalamak gerektiğinde geometrik çizimler yaptırırdı. Bir cetvel ve bir gönye ile paraleller çizmeyi pergel yardımı ile eşkenar üçgen çizmeyi, üçgenler yardımı ile balpetekleri çizmeyi öğrendim. Bir dairenin çevresine altı daire sığacağını, altıya bölmek için pergel ayağının yarı çap kadar açılarak çemberin nasıl işaretleneceğini de ondan öğrendim. Ve bir de adım Yıldız olduğu için yıldız çizmeyi…

Okulda geometriyi hep sevdim, sanat tarihçisi olunca da geometrik desenleri. Bu kitaptaki motifleri çok basit yöntemlerle bir sürü emek vererek çizmeye yetmişli yıllarda başladım. Çizimde ustalaştıkça daha girift örnekleri çizmeye giriştirn ve gördüm ki, islam sanatındaki türn geometrik desenler en karmaşık görünenleri bile sadece bir pergel, bir cetvel ve bir gönye ile çizilebiliyor. Bu, konunun incelenmesinde ilginç bir bulgu idi. Zamanla çoğalan çizimilerimi ve motiflerin görüldüğü yerler ile ilgili fişlerirni üzerlerinde örneğin fotokopisi bulunan poşetler içinde saklamaya başladım.

Çizimlerimin gelişmesi, bilgisayar programcılığının gelişmesi ile paralel yürüdü: zamanla daha kolay ve daha iyi çizebildim Motiflerin sınıflandırılması da giderek kolaylaştı. Birçok yayını ve fotoğraf arşivimi bu kitap için taradım. Hiçbir zaman bitmeyeceğini düşünerek çaliştım. Rahmetli ağabeyim "Bazı işler yemek yer gibi, bazısı jiklet çiğner gibi yapılır” derdi. Ben hep jiklet çiğnedlim ve işte bugüne geldim…

Bu çalışma ile islam sanatındaki geornetrik desenlerin bir envanteri yapılmaya çalışıldı. Islam sanatının bu çok sevilen ve kullanımı çok yaygın desen grubunun tam bir envanterinin yapılmış olduğunu Iddla etmek ise kuşkusuz olanaksız. Ayrıca geornetrik desen konusuna yorum, ya da sisternatik gruplandırmalar düşünülmediğini de açıklamak isterirn.

Uzun yıllar süren çalışmalardan sonra, bugün bile en yakınımızda en çok gördüğümüz bir eserde gözden kaçmış desenler bulunabilir Ama bir gün “Artık bitirlyorum" demek ve kitap haline getirmek gerektiğini; bu günün ise geldiğini düşündüm. Her bilimsel çalışma gIbi bu kitap da baskıya verildiği gün eskimeye başlamış olacaktır.

İslam sanatında geometrik süslemede kullanılan çeşili motiflerin bir envanterinin yapılmaya çalışıldığı bu kitapta, dönem, çevre, malzerne ya da teknikle ilgili hiçbir sınırlandırma yapılmamıştır. Çerçeve olarak iki kriter seçilrniştir: eserin islam sanat zevkinin egemen olduğu çevrelerde yapılmış olması ve desenin geometrik olması.

Desenleri üç ana başlık altında topladık: Sonsuz desenler, bordürler, madalyon olarak adlandırdığımız merkezi desenler. “Envanter Düzeni” sıralamasında bu grupları, alt grupları ile birlikte listeledik ve grubun başladığı sayfa numarasını da verdik.

Sonsuz süslemeler tüm islam sanatında olduğu gibi envanterimizin de ağırlıklı bölümünü oluşturmaktadır. Sonsuz desenleri öncelikle çlzimlerine baz olan eksenlere göre ön gruplara ayırdık. Çokgenli örnekleri kenar sayısına, yıldızlı örnekleri ise kollarının sayınına göre listeledik.

Daire esasına dayananları daire yay (segman), entrelacs olarak gruplandırdık.

Dik açının egemen olduğu bezemelerde dörtgenler yanısıra, meander, svastika gibi dik açıya dayanan örnekleri topladık.

Bu gruplandırmanın dışında kalan yüzey süslemesini ise ”Çeşitli” başlığı altında topladık. Fırıldaklar üçlü düzene uyabildigi gibi dörtlü düzene de uymaktadır. Mekik grubundaki örnekler ise genellikle eşit düzlem parçalarının farklı yönde bir araya getirildiği ve zemin ile desenin, eskilerin deyişi ile “Zemin ve zamanın” eş olduğu bezemelerdir. Genellikle eserlerde olduğu gibi çizlmlerimizde de renk ve koyuluk farkı ile belirtildiler. Bu tür bezemeyi mekik dışındaki motiflerde de bulabiliyoruz. Bunlar ressam Escher’i Endülüs sanatı yoluyla etkilemiş ve çalışmalarının birçoğu için başlangıç noktası olmuştur.

Bordürler, aslında bir eksen üzerinde sonsuz olması gerekirken çok defa sonsuzdan kesilmiş parçalardır. Çokgen bordür olarak adlandıklarımız genellikle bu özelliği taşırlar. Geçmeler, zencirekler ve zikzak bordürler ise hakiki bordür niteliğindedir. Geçme çok kolaylıkla değişik tipleri elde edilebilen, süsleme sanatçısının rahatlıkla oynayabileceği bir grup. Sadece eserlerde karşılaştığımız birkaç türünü tanıttık.

Madalyonların birçoğu da ilk bakışta merkezi kompozisyonlar gibi görünse de, aslında sonsuz düzenden kesilmiş parçalardır ve tekrarlanarak yüzey süslemesi oluşturabilirler.

Gruplara ayırdığımız süslemelerin örneklerine yıldız koluna kenar sayısına ya da hakim motife göre birer isim verdik. Bu verilen adlar sadece kullanım kolaylığı sağlamak içindir. Birbirine benzeyen örneklere ayrıca kendi aralarında birer sıra numarası verdik.

Bir örnekte iki ayrı grubun bezemesi birleşiyorsa, ağırlıklı olanın adı altında ve ikinci grubun adını da belirterek adlandırdık.

Her örneğin çizimini ve saptadığımız yerlerin bir listesini verdik. Her örnek için kısaltılmış bibliyografik bilgi verilmiştir. Ayrıca her örnek için bir de fotoğraf sağlamaya çalıştık. Birden fazla yerde saptanan örneklerin fotoğrafının hangi eserle ilgili olduğunu ise sonuna eklediğimiz iki yıldız(**) ilgi gösterdik.